Түркия мен Қазақстандағы уақып жұмысының айырмашылығы

Кіріспе

Уақып (арабша вақф) — ислам өркениетінде ежелден келе жатқан әлеуметтік, қайырымдылық институт. Оның мәні – мүлікті немесе қаржыны Алла разылығы үшін қоғам игілігіне тұрақты түрде арнау. Уақып арқылы мешіттер, медреселер, ауруханалар, көпірлер, мектептер, жетімханалар және әлеуметтік көмек жүйелері дамыған.

Бүгінде уақып институты Түркияда белсенді дамып отырса, Қазақстанда бұл сала әлі де қалыптасу кезеңінде. Осы мақалада екі елдегі уақып жұмысының негізгі айырмашылықтары талданады.

1. Тарихи негіздегі айырмашылық

Түркия

Түркиядағы уақып жүйесі Осман империясы кезеңінен бастау алады. Осман дәуірінде:

• Мемлекеттік және қоғамдық қызметтердің едәуір бөлігі уақып арқылы қаржыландырылды

• Қалалардың инфрақұрылымы (су, жол, аурухана, мектеп) уақыпқа сүйенді

• Уақып арнайы заңдармен қорғалды

Бүгінде сол тарихи тәжірибе заманауи форматта сақталып, дамып келеді.

Қазақстан

Қазақстанда уақып дәстүрі болғанымен:

• Кеңес дәуірінде діни институттар толығымен жойылды

• Уақып мүліктері мемлекет меншігіне өтті

• Діни және қайырымдылық тәжірибе үзілді

Тәуелсіздіктен кейін ғана уақып қайта жандана бастады.

2. Құқықтық және институционалдық айырмашылық

Түркия

• Уақыптар Бас басқармасы (Vakıflar Genel Müdürlüğü) жұмыс істейді

• Уақып қызметі нақты заңдармен реттеледі

• Уақып мүліктері мемлекеттік қорғауда

• Ашық есеп беру және аудит жүйесі қалыптасқан

Қазақстан

• Уақып қызметі көбіне ҚМДБ (Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы) аясында жүзеге асады

• Арнайы уақып туралы жеке заң толық қалыптаспаған

• Көп жағдайда уақып пен қайырымдылық қорларының айырмашылығы анық емес

• Мемлекеттік деңгейде біртұтас басқару органы жоқ

3. Экономикалық қызметтегі айырмашылық

Түркия

Түркияда уақып тек садақа емес, экономикалық жүйе ретінде жұмыс істейді:

• Қонақүй, сауда орталығы, жер телімдері уақып меншігінде

• Табыс әлеуметтік жобаларға жұмсалады

• Уақып өзін-өзі қаржыландырады

Қазақстан

Қазақстанда уақып көбіне:

• Мешіт құрылысы

• Ауызашар, садақа, бір реттік көмек

• Қайырымдылық шараларымен шектеледі

Тұрақты табыс әкелетін уақып жобалары аз.

4. Қоғамдық сана мен мәдени айырмашылық

Түркия

• Уақып – халық санасында қалыптасқан дәстүр

• Кәсіпкерлер уақып ашуды абырой санайды

• Қоғам уақыпқа сеніммен қарайды

Қазақстан

• Уақып ұғымы көпшілікке әлі толық түсінікті емес

• Көбіне “қайырымдылық қорымен” теңестіріледі

• Сенім мәселесі (ашықтықтың аздығы) бар

5. Білім мен әлеуметтік саладағы айырмашылық

Түркия

• Уақып университеттері, мектептер бар

• Студенттерге грант, шәкіртақы беріледі

• Ғылым мен мәдениет уақып арқылы қолдау табады

Қазақстан

• Уақып негізіндегі білім беру жобалары өте аз

• Көбіне жекелеген демеушілерге тәуелді

• Мемлекеттік жүйемен байланысы әлсіз

Қорытынды

Түркиядағы уақып жүйесі — тарихи, құқықтық және экономикалық тұрғыда қалыптасқан, тұрақты модель. Ал Қазақстандағы уақып институты — қайта жаңғыру кезеңіндегі әлеуеті зор, бірақ дамытуды қажет ететін сала.

Қазақстан үшін Түркия тәжірибесінен:

• Заңнамалық негіз қалыптастыру

• Ашық басқару жүйесін енгізу

• Уақыпты табыс әкелетін әлеуметтік институтқа айналдыру

• Қоғамдық сенімді арттыру маңызды болып табылады.

Дұрыс жолға қойылған уақып жүйесі Қазақстанда әлеуметтік әділеттілікке, білім мен діннің дамуына үлкен үлес қоса алады.

Нұрбол Смағұлов

Ақтөбе облыстық орталық "Нұр Ғасыр" мешітінің наиб имамы