Ақтөбе жамағаты Арал теңізі маңына зиярат жасады

Ақтөбе қаласы, "Әл-Ләтиф" мешітінің имамы Рүстембек Аманғосовтың ұйымдастыруымен Ақтөбе жамағаты ҚМДБ-ның «Дархан Дала» жобасы аясында Қызылорда облысы, Арал ауданына зиярат сапарымен барып қайтты. Аралдағы «Балықшылар мұражайын» зиярат жасады. Сапар барысында олар тарихы терең Арал теңізінің жағасына барып, оның өткенімен танысты. Сонымен қатар ата-бабаларымыз пайдаланған тарихи құралдарды көріп, тағылымды әсер алды. Бұл сапар жамағат үшін ерекше рухани әрі танымдық маңызға ие болды.

Қысқаша тарихи мәлімет:

Бір кездері айдыны шалқыған Арал теңізі өңірінде тіршілік қыз-қыз қайнап жатты. Балық шаруашылығы дамып, халықтың тұрмысы жақсарды. Арал порты мен балық өңдеу комбинаттары ел игілігіне қызмет етті. Кеңес дәуірінде Аралдан жөнелтілген балық өнімдері көптеген аймақтарды қамтамасыз еткен. 1962 жылы теңізде 362 кеме жүзіп, жағалауда 17 балық колхозы мен бірнеше зауыт жұмыс істеген.

Бүгінде Арал ауданындағы «Балықшылар» музейі осы бай тарихтан сыр шертеді. Музей қорында мыңдаған жәдігер сақталған, сондай-ақ ашық аспан астында тарихи кемелер мен құрал-жабдықтар қойылған.

Бұл сапар жамағат үшін тек тарихи таным ғана емес, терең рухани ой салған ерекше тәжірибе болды. Бір кездері гүлденген Арал өңірінің тағдыры адам мен табиғат арасындағы үйлесімнің қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Өткеннен тағылым алып, табиғатты аялау – әрбір ұрпақтың міндеті екені айқын сезілді. Осындай зияраттар арқылы адам өз тарихын танып қана қоймай, жүрегіне иман, санасына жауапкершілік ұялатады.

Бір кездері теңізі шал­қыған Арал өңірінің тір­шілігі қайнап жатты. Сол шақта су маржанын сүзген халықтың ырзық-несібесі де мол болды. Аралдың өз порты, балық өңдеу ком­бинаты талай жанның тұр­мысын оңалтты.

Мұражай сыр шертеді

Кеңес кезеңінде Аралдан жө­нелтілген 14 вагон балық орыс­тарды аштықтан аман алып қал­ғаны бел­гілі. Сол кез теңіздің не­сібесі ар­тып, балықшы қауымның бағы шал­қыған сәт еді.

Тіршілігі теңізбен біте қай­нас­қан аға буын өкілдері өткенін сағынышпен еске алады. Айдында жүзген кемелер мен тіршілігі түле­г­ен теңіздің әр күнін аңыз қылып айтып отырады.

Тарих парақтарына жүгінсек, 1962 жылы Арал айдынында 362 кеме жүзген екен. Сол жылдары теңіз жағасында 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт пен 2 ба­лық комбинаты жұмыс істепті.

Арал суының тартылуымен ел­дің ырзығы кеміп, толағай тірліктің тамырына балта шабылды. Теңіз ұлта­нын тұзды сор басып, ақ ай­дын­ның орны тастанды кемелер зираты болды. Арал өңірі портты қаладан экологиялық аймаққа ай­на­лып шы­ға келді.

Бір кездері ашық теңізде оңды-солды жүйткіген алып кемелер ешкімге керексіз күйде шөл далада қараусыз қалды. Бұл құбылыстың бәрі теңіз төскейінде түлеген тұр­ғындардың көз алдында өтті.

2012 жылы Арал қаласында «Ба­лықшылар мұражайы» ашылды. Бұл теңізін аңсаған тұрғылықты халық пен туристердің жиі тамаша­лайтын орнына айналды.

Негізінен, 1962 жылы теңіз тар­тылған тұста Арал теңіз порты жа­былып, оның орнына спорт ке­шені мен алаң тұрғызылып, кө­галдандырылып, ашық аспан ас­тындағы мұражайға айналдырыл­ған. Кейін жойылып бара жатқан кемелерді осы орынға қойып, мұ­ражайдың ауқымын кеңейте түс­кен. Балықшылар мұражайы ре­тінде қайта жаңартылған орынға жеткізілген кемелердің әрбірінің тарихы да кеңінен түсіндірілген. Мұражайға қойылған әрбір кеме­нің сыртына капитандарының аты-жөні жазылған.

Музей экспозициясы Арал те­ңізінің алғашқы пайда болуы, зерт­теушілердің тағылымды тұжырым­дамаларына негізделген. Соның ішінде ашық аспан астындағы мұражайда көптеген құнды жәдігер сақтаулы.

«Негізінен, «Балықшылар» мұражайы ХІХ ғасырдағы орыс архитектурасы үлгісінде салынған орыс көпесінің үйі. Бұл Қазан төң­керісінен соң балық тресіне бе­рілген. 2012 жылы Арал ауданы әкімінің шешімімен «Балық­шы­лар» музейі болып қайта құрылды. Музейде «Балықшылар», «Кеме­лер» залы және ашық аспан ас­тындағы музей көрмесі ұйымдас­тырылған», – деп таныстырды бізге Арал аудандық тарихи-өл­кетану музейінің «Балықшылар» музейі бөлімінің меңгерушісі Әлішер Саржанов.

Жалпы, музей қорында 4 000-нан астам құнды жәдігер жинақ­талған. Ашық аспан астындағы музейде 4 кеме және балық шаруа­шылығына пайдаланылған бұйым­дар бар. Сондай-ақ В.Ленин сыйға тартқан токарлық станок, порт жа­ғалауындағы көтерме жүк кран­дары орналасқан.

Теңіздің соңғы кемесі

Қазір Арал өңіріне табан ті­реген қонақтар осы мұражайға бас сұғып, теңіз тарихының өткені мен бүгініне үңіліп жатады. Музейдің кең ауласында кезінде ашық те­ңізде жүйткіген «Лев Берг», «Тө­ле­ген Әлімбетов», «Төлеген Тоқ­та­ров» атты кемелерді көруге болады.

Соның ішінде «Төлеген Тоқ­таров» ашық теңізде ондаған жыл бойына қызмет істеген, теңіз тір­шілігі тұралай бастаған сәтте «Арал балық өндірісі» бірлестігінің ең соңғы боп тоқтаған кемесі екенін көпшілік біле бермейді. Бұл кемені мұражайға қою арқылы өз құнды­лығын жоғалтпай, сақталып тұр.

Тарихи кеме жайында тереңі­нен зерттеп, зерделеген Арал ауда­нының тұрғыны, қаламгер Ерғали Абдулла естелігін айтып берді.